Van routines naar rituelen: tool voor effectief klasmanagement?

• Routines kunnen je helpen om leerlingen structuur te geven en je onderwijstijd optimaal te benutten.
• Je kan klasroutines nog sterker maken door er klasrituelen van te maken.
• Om van een routine een ritueel te maken, zorg je dat leerlingen niet alleen weten wàt ze doen maar ook waarom ze dat doen.
• Helemaal sterk wordt het als leerlingen ook kunnen reflecteren op wat een klasritueel voor hen persoonlijk betekent.

Ik las deze interessante blogpost van Anne-Laure Le Cunff. Interessant, omdat er twee zaken met elkaar worden verbonden die we normaal eerder als tegengesteld of minstens als totaal verschillend zien: routines en rituelen. Meer nog, door die zaken met elkaar te verbinden voegen we misschien een extra tool toe om in onze klas tot effectief klasmanagement te komen.

Waarin verschillen routines en rituelen van elkaar?

Routines zijn redelijk vaste gedragspatronen. In de blogpost maakt Le Cunff onderscheid tussen gewoontes en routines. Gewoontes zijn gedragspatronen die je haast onbewust uitvoert, getriggerd door de tijd en/of de plaats waar we ons bevinden. Op vrijdagavond in de zetel voor de televisie krijg ik zin in chips. Op maandagavond, zelfde locatie, heb ik dat niet (of toch minder).

Routines vragen volgens Le Cunff een meer bewuste benadering, een duidelijke keuze om het gewenste gedrag te stellen. Daarom is het belangrijk je omgeving zo in te richten dat het makkelijker wordt om tot bepaald gedrag te komen of het juist te vermijden. Wil je minder snoepen? Zorg dat chocolade en koeken minder vlot uit de kast te nemen zijn. Wil je meer sporten? Leg je sportkledij op voorhand klaar. Doe dat voldoende consistent en je kan van een routine een gewoonte maken. Maar: een routine volhouden vraagt dat je er bewust aan houdt. Discipline, dus.

Dat kennen we ook uit de literatuur rond klasmanagement. Door duidelijke afspraken te maken over wat op bepaalde momenten of in bepaalde situaties moet gebeuren, verloopt het klasleven vlotter en vooral rustiger. Inbouwen en aanhouden van dergelijke routines kan er voor zorgen dat leerlingen uit gewoonte hun jas aan het juiste haakje hangen bij het binnenkomen na de speeltijd of bij het begin van de les meteen het materiaal klaarleggen dat ze nodig hebben nemen. Veel energie en (leer)tijd gespaard voor zowel leraar als leerling. Maar: ook dit vraagt om bewuste en volgehouden aandacht van een leraar.

Het goede nieuws is dat die volgehouden aandacht voor routines, of het nu om een persoonlijke routine of een routine voor je klas gaat, er kan toe leiden dat een routine een gewoonte wordt. Dat wil zeggen dat je zonder er veel over na te denken elke ochtend een rondje gaat lopen of dat je leerlingen zonder oponthoud het juiste materiaal voor de volgende les nemen.

Dat automatiseringsproces, dat onbewuste karakter, is eigenlijk tegengesteld aan een ritueel. Of liever, een ritueel is pas een ritueel als het niet (louter) onbewust, op automatische piloot gebeurt. We kennen rituelen vooral uit een levensbeschouwelijke context. Een doopsel, een besnijdenis, een huwelijk: het zijn voorbeelden van rituelen waarin meteen duidelijk wordt dat het niet voldoende is om op het gepaste moment de juiste handelingen te stellen en de correcte woorden uit te spreken. Wie deelneemt aan een ritueel doet dat omwille van de betekenis van wat er in het ritueel gebeurt. Deelnemen aan een ritueel, een ritueel uitvoeren: het vraagt om bewuste beleving.

Theologen zitten nu wellicht een beetje te draaien op hun stoel, omdat er nog wel wat meer te zeggen valt over wat rituelen inhouden. Maar Anne-Laure Le Cunff maakt duidelijk dat ze het eigenlijk niet zozeer over de religieuze of spirituele betekenis van rituelen wil hebben. Wat haar interesseert, is het toenemende belang van bewustzijn wanneer je van een routine naar een gewoonte en vervolgens naar een ritueel overgaat.

Wat is de meerwaarde van rituelen voor klasmanagement?

Het lijkt mij logisch om binnen klasmanagement zoveel mogelijk in te zetten op gewoontevorming: hoe minder bewust denkwerk aan een handeling te pas komt, (1) hoe minder tijdverlies en (2) hoe minder belasting van werkgeheugen en dus hoe meer ruimte om tot leren te komen. Maar het intrigeert me dat Anne-Laure Le Cunff suggereert dat het ook zinvol kan zijn om niét voor gewoontevorming te gaan. Ritualisering van een routine kan er voor zorgen dat je bewuster beleeft wat er in die routine op het spel staat. Het is volgens haar een vorm van metacognitie, iets wat we bv. vanuit zelfregulerendleren kennen.

Wat kan dit betekenen voor ons werk in de klas, met onze leerlingen? Het zou kunnen betekenen dat we de betekenis van bepaalde routines met onze leerlingen uitklaren: waarom doen we wat we doen? Waarom is het belangrijk om materiaal klaar te leggen, op tijd in de klas te zijn, volgens bepaalde afspraken het lokaal te verlaten, …? En dan bedoel ik niet alleen: waarom is dit voor ons, leraren, belangrijk? Maar, misschien in de eerste plaats: waarom is dit voor onze leerlingen belangrijk, wat kan deze routine voor hen betekenen, welke impact kan deze routine op hen hebben als zij ze bewust beleven?

Dat gaat verder dan wat o.a. in het rapport van de Commissie Beter Onderwijs te lezen staat over routines. Niet dat het verkeerd is om routines in te bouwen om leertijd efficiënter te benutten omdat het rustiger is in de les, bv. omdat leerlingen duidelijkheid hebben over wat (niet) kan in de klas. Dat vermeldde ik zelf hierboven ook. Maar een routine ritualiseren vraagt om een andere betekenis dan dat iets handiger is voor de leraar. Het gaat dan om vragen als:

• Hoe willen we als leerlingen dat we met elkaar omgaan?
• Wat wil ik als leerling bereiken? Wat wil ik uit deze les, deze school mee naar huis nemen?
• Wil ik als leerling bijdragen aan deze groep? Wat wil ik bijdragen?
• …

Routines ritualiseren roepen dus vragen op naar de waarden die we als leerling en als leraar op school, in de klas en daarbuiten(?) hoog in het vaandel voelen. Je kan natuurlijk niet élke routine gaan ritualiseren. Maar het is misschien de moeite waard om er één uit te kiezen en daarmee op deze manier aan de slag te gaan.

Ik stel me dan voor dat een filosofisch gesprek met de leerlingen naar boven brengt wat de fundamentele waarde(n) is (zijn) die in een routine op het spel staan: respect, gelijkwaardigheid, solidariteit, … Vanuit dat gesprek kan een gedeelde reden (of: een gedeeld belang) worden ontdekt om een routine aan te houden. En die reden kan je dan (pun not intended) ritueel bevestigen telkens de routine aan de orde is.

Door m.a.w. de routine expliciet te benoemen, door ze uit de sfeer van het onbewuste te halen, kan ze door leerlingen bewust beleefd worden. In de terminologie van Anne-Laure Le Cunff wordt de routine dan een ritueel. Een klasmanagement dat gebruik maakt van rituelen krijgt volgens dan ook mij een veel sterker vormend karakter dan een klasmanagement dat uitsluitend op routines en gewoontes is gebaseerd. En hoe beter we begrijpen wat rituelen inhouden, hoe beter we de impact ervan kunnen benutten in ons onderwijs.

Voor mij was het lezen van deze blogpost dus een eye-opener. Ik denk eigenlijk niet dat ik dit vroeger zelf zo deed in de klas. Maar misschien is mijn ervaring te roestig of te beperkt? Deel me jouw ervaringen in de comments hieronder!

PS: Ik kreeg van Katrien Bressers een link door over de kracht van rituelen. Een mooie aanvulling op bovenstaande blogpost!